در روزگار فروپاشی پیوندها، کتاب را بهانهای برای با هم ماندن کنیم!
شاید در روزگاری که زندگی هر روز بیش از پیش به تعلیق درمیآید، در روزگاری که سایه جنگ، فقر، ناامنی، اضطراب و ناپایداری سیاسی بر زندگی ما سنگینی میکند، سخن گفتن از کتابخوانی در نگاه نخست تجملی فرهنگی به نظر برسد.

نعمتالله فاضلی | وقتی آدمها نگران نان، کار، آینده و امنیت خویشاند، چه جای سخن گفتن از کتاب؟ اما من میخواهم درست برعکس استدلال کنم: در چنین روزگاری، جمعخوانی میتواند یکی از راههای ساده، کمهزینه و انسانی ما برای حفظ پیوندها، مراقبت از یکدیگر و دوام آوردن باشد.
شاید اکنون بیش از آنکه به خواندن کتاب نیاز داشته باشیم، به خواندن زندگی از راه کتاب نیازمندیم؛ به اینکه در کنار هم بنشینیم، صدای یکدیگر را بشنویم و نگذاریم تنهایی و ترس، آخرین رشتههای ارتباط ما را هم بگسلد.
من در کتاب «الفبای زندگی: خواندن و نوشتن به مثابه زیستن» کوشیدهام نشان دهم که خواندن فقط رمزگشایی از کلمات و دریافت اطلاعات نیست. کتاب چیزی بیش از متن است؛ کتاب با خاطرات، آدمها، مکانها، دوستیها و تجربههای زندگی ما گره میخورد. ما فقط کتاب نمیخوانیم، بلکه کتابها را زندگی میکنیم.
گاهی یک کتاب ما را به یاد معلمی میاندازد، گاهی دوستی را به خاطرمان میآورد که آن را به ما هدیه داده است و گاهی خاطره روزهایی را زنده میکند که در کنار دیگران خواندهایم و دربارهاش حرف زدهایم. کتاب، افزون بر محتوای خود، یک شیء اجتماعی است؛ چیزی که میتواند میان انسانها رابطه بسازد.
من نیز مانند بسیاری از مردم، خواندن را نخست در جمع تجربه کردم. در کودکیام در مصلحآباد فراهان کتابخانهای وجود نداشت و کتابخوانی در خانهها چندان رایج نبود. مدرسه و کلاس درس نخستین جایی بود که ما را با کتاب آشنا کرد.
ما در کنار هم خواندن را آموختیم، با هم متنها را خواندیم و درباره آنچه میخواندیم حرف زدیم. بعدها در دانشگاه نیز کتابهای درسی و مطالعه گروهی بخشی از دوستیها و رابطههای دانشجویی ما شد. اکنون که به گذشته نگاه میکنم، میبینم کتابها فقط به ما دانش نمیدادند؛ ما را به هم نزدیک میکردند.
کتابها را به یکدیگر قرض میدادیم، دربارهشان گفتوگو میکردیم و با کتابها و به واسطه کتابها دوست میشدیم.
بیش از سه سال است که در گروه مجازی «کتابکاوی» عضویت دارم. سهشنبهها از ساعت ششونیم عصر تا حدود نه شب، دور هم جمع میشویم؛ کتابی را انتخاب میکنیم، فصلبهفصل میخوانیم و هرکس برداشت و تجربه خود را با دیگران در میان میگذارد. گفتوگوها به جلسه هفتگی محدود نمیماند و در طول هفته نیز در کانال تلگرامی ادامه پیدا میکند.
من گاهی از لندن در این نشستها شرکت میکنم؛ دوستی از استرالیا و دیگر دوستان از شهرهای گوناگون ایران به جمع میپیوندند. فاصلههای جغرافیایی مانع دیدار ما نیست.
در این جمع، کتابها موضوع گفتوگو هستند، اما آنچه بهتدریج شکل گرفته، چیزی فراتر از یک حلقه مطالعه است: نوعی خانواده فرهنگی و عاطفی، شبکهای از دوستی، اعتماد، توجه و همراهی. حتی از هوش مصنوعی هم برای روشنتر کردن مفاهیم و گشودن پرسشهای تازه کمک میگیریم؛ اما هیچ فناوریای جای صدای انسانی، تجربه زیسته و شنیدن دیگری را نمیگیرد.
تجربه کتابکاوی به من آموخته است که جمعخوانی کارکردهای متعددی دارد.
ما با هم کتاب میخوانیم، اما در واقع تجربههای خود را نیز با هم میخوانیم. یک نفر از زاویه زندگی خانوادگی به متن نگاه میکند، دیگری از منظر کار و جامعه، و فردی دیگر از تجربه تاریخی یا مطالعات تخصصی خود کمک میگیرد. کتاب واحد است، اما فهمهای ما متعددند.
در گفتوگو، گاهی چیزی را میفهمیم که بهتنهایی از کنار آن میگذشتیم. گاهی نیز نظر دیگری ما را وادار میکند در باور خود تجدیدنظر کنیم. جمعخوانی تمرین شنیدن، مدارا، فروتنی معرفتی و پذیرفتن تفاوت است. به ما یاد میدهد که لازم نیست همه مثل هم فکر کنیم تا بتوانیم کنار هم بمانیم.
پژوهشهای انجامشده درباره باشگاههای کتابخوانی نیز نتایج جالبی به دست دادهاند. در گزارش پژوهشی «زندگی درونی باشگاههای کتابخوانی» که در سال ۲۰۱۹ بر پایه دو پیمایش از بیش از پنجهزار عضو و علاقهمند به باشگاههای کتابخوانی تهیه شد، ۹۷ درصد اعضا گفته بودند که امکان شکلگیری گفتوگوی خوب، یکی از معیارهای اصلی انتخاب کتاب برای گروه است؛ ۷۳ درصد کتابهایی را میپسندیدند که اندیشهشان را به چالش بکشد و ۵۵ درصد به کتابهای بحثبرانگیز علاقه داشتند.
این یافتهها نشان میدهد باشگاه کتابخوانی صرفاً محفل معاشرت نیست؛ جایی است که آدمها برای اندیشیدن، مواجهه با دیدگاههای متفاوت و گفتوگوی جدی گرد هم میآیند.
پژوهش دیگری که در سال ۲۰۲۵ در مجله علمی Social Psychological and Personality Science منتشر شد، با بررسی بیش از صد هزار تجربه روزمره از بیش از چهلویک هزار نفر در آمریکا نشان داد که فعالیتهای روزمره، از جمله خواندن، در همراهی با دیگران عموماً با لذت بیشتری تجربه میشوند.
این پژوهشها بهتنهایی نسخهای برای جامعه ما نمیپیچند، اما شواهدی فراهم میکنند که اهمیت اجتماعی و عاطفی با هم بودن را جدیتر بگیریم.
اکنون میخواهم این بحث را به وضعیت امروز ایران پیوند بزنم. ما در شرایطی زندگی میکنیم که بسیاری از مردم احساس میکنند آینده قابل پیشبینی نیست. جنگ و تهدید جنگ، فقر فراگیر، دشواری معیشت، ناپایداری سیاسی و اضطرابهای روزمره، زندگی را به وضعیتی معلق تبدیل کرده است.
در چنین وضعیتی، یکی از خطرهای بزرگ فقط کمبود منابع اقتصادی نیست؛ فرسایش اعتماد، تنهایی، گسست رابطهها و از دست رفتن احساس تعلق نیز هست.
آدمها ممکن است در خانههایشان، در شهرهای شلوغ و حتی در شبکههای اجتماعی، بیش از پیش تنها بمانند.
ما به فضاهایی نیاز داریم که در آنها بتوانیم بیهراس از داوری، درباره زندگی حرف بزنیم؛ بهانهای برای دیدار داشته باشیم و بدانیم در روزهای دشوار کسانی هستند که صدای ما را میشنوند.
از این منظر، جمعخوانی را باید نه فقط راهبردی برای ترویج کتابخوانی، بلکه راهبردی کوچک برای انسجام اجتماعی و با هم ماندن بدانیم. هدف اصلی جمعخوانی الزاماً این نیست که افراد کتابهای بیشتری تمام کنند یا اطلاعات بیشتری به دست آورند.
هدف عمیقتر آن است که آدمها در کنار یکدیگر بمانند، رابطه بسازند، تجربههایشان را به اشتراک بگذارند و برای زیستن در روزهای دشوار منابعی از معنا و امید پیدا کنند.
گاهی یک نشست دو ساعته، یک گفتوگوی صمیمانه و شنیدن تجربه دیگری میتواند به اندازه خواندن چندین صفحه اهمیت داشته باشد. کتاب بهانه دیدار است؛ گفتوگو شکل دیدار است و دوستی یکی از دستاوردهای آن.
نکته مهم این است که جمعخوانی امروز الزاماً پرهزینه نیست. با گسترش کتابهای الکترونیک و منابع دیجیتال رایگان، در بسیاری از موارد میتوان بدون خرید نسخه چاپی، متن مشترکی را در اختیار اعضای گروه گذاشت؛ البته باید حقوق مؤلفان و ناشران را رعایت کنیم و از نسخههایی استفاده کنیم که انتشار رایگان آنها مجاز است.
با برگزاری نشستهای مجازی نیز هزینه رفتوآمد، اجاره مکان و بسیاری از هزینههای دیگر بهشدت کاهش مییابد. یک گروه میتواند از سه یا چهار نفر آغاز شود؛ اعضا میتوانند هفتهای یکبار، حتی برای یک ساعت، گرد هم بیایند و بخشی از یک کتاب را بخوانند.
لازم نیست گروه حتماً ساختار رسمی داشته باشد، مدیر متخصص داشته باشد یا منتظر حمایت سازمانی بماند. مهمتر از همه، ارادهای است که آدمها را به یکدیگر پیوند میدهد.
البته نباید تصور کنیم هر جمعی خودبهخود به گفتوگو و همبستگی میانجامد. جمعخوانی نیز به مراقبت نیاز دارد: باید به همه فرصت سخن گفتن داده شود، کسی حق نداشته باشد نظر خود را بر دیگران تحمیل کند، اختلافنظر به دشمنی تبدیل نشود و گروه به محفل نمایش دانش و رقابت بر سر دانایی بدل نگردد.
کتاب باید امکان گفتوگو را بیشتر کند، نه اینکه بهانهای برای برتریجویی شود. در جمعخوانی قرار نیست همه یکسان بفهمند؛ قرار است بتوانیم با وجود تفاوت فهمها، در کنار هم بمانیم.
من فکر میکنم رسانهها، مدارس، دانشگاهها، کتابخانهها، فرهنگسراها و انجمنهای محلی میتوانند در گسترش این تجربه نقش مهمی داشته باشند. رسانهها میتوانند به جای آنکه فقط آمار سرانه مطالعه را تکرار کنند، تجربه گروههای جمعخوانی را معرفی کنند و مردم را به تشکیل گروههای کوچک دعوت کنند. مدارس میتوانند خواندن را از تکلیف فردی و امتحانی بیرون بیاورند و حلقههای داوطلبانه خواندن را در میان دانشآموزان شکل دهند.
دانشگاهها میتوانند گروههای بینرشتهای و میاننسلی ایجاد کنند؛ گروههایی که استاد و دانشجو نه برای نمره، بلکه برای فهمیدن و گفتوگو کنار هم بنشینند. کتابخانهها و مراکز فرهنگی نیز میتوانند از محل امانت دادن کتاب فراتر بروند و به خانههای گفتوگو و دیدار تبدیل شوند.
اما آغاز این حرکت به نهادها وابسته نیست. هر یک از ما میتوانیم سه یا چهار نفر از دوستان، همکاران، همسایگان یا اعضای خانواده را دعوت کنیم. یک کتاب یا حتی چند فصل از یک کتاب را انتخاب کنیم، زمانی ثابت برای دیدار بگذاریم و بهتدریج جمع خود را گسترش دهیم. میتوانیم در فضای مجازی بخوانیم، در خانهای کوچک گرد هم بیاییم یا در کتابخانه محله قرار بگذاریم. لازم نیست همه اعضا کتابخوان حرفهای باشند.
اتفاقاً جمعخوانی میتواند راهی باشد برای بازگشت کسانی که سالهاست کتاب را کنار گذاشتهاند؛ زیرا خواندن در کنار دیگران، برای بسیاری از ما آسانتر و دلپذیرتر از خواندن در تنهایی است.
برای من، کتابخوانی نیازمند «اراده معطوف به خواندن» است؛ اما مقصودم فقط اراده خواندن کتاب نیست. مقصودم ارادهای برای خواندن زندگی از راه کتاب است؛ ارادهای برای دیدن خود، دیگری و جهان، برای شنیدن تجربههای متفاوت و برای ساختن رابطههایی که زندگی را تحملپذیرتر و معنادارتر میکنند. شاید در روزگاری که بسیاری از چیزها از اختیار ما بیرون است، هنوز بتوانیم درباره یک چیز تصمیم بگیریم: اینکه تنها نمانیم و یکدیگر را تنها نگذاریم.
بیایید جمعخوانی را از یک فعالیت فرهنگی محدود به حلقههای کوچک کتابدوستان فراتر ببریم و آن را به تمرینی عمومی برای همبستگی تبدیل کنیم. بیایید در هر خانه، مدرسه، دانشگاه، محله، اداره و جمع دوستانه، حلقهای کوچک برای خواندن و گفتوگو بسازیم. شاید نتوانیم با این کار جنگ را متوقف کنیم، فقر را از میان ببریم یا بحرانهای سیاسی را حل کنیم؛ اما میتوانیم نگذاریم بحرانها همه پیوندهای انسانی ما را نابود کنند. میتوانیم برای هم وقت بگذاریم، به حرف هم گوش کنیم و در روزهایی که آینده مبهم است، لحظههایی از همراهی و معنا بسازیم.
شاید اکنون بیش از هر زمان دیگری به کتاب نیاز نداریم تا فقط بیشتر بدانیم؛ به کتاب نیاز داریم تا بتوانیم بیشتر کنار هم بمانیم. جمعخوانی، خواندن کتاب برای دوام آوردن زندگی است.








