چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵۸ جمادی‌الثانی ۱۴۴۸۱۸ نوامبر ۲۰۲۶

ضرورت حضور رئیس‌جمهور در اجلاس‌های تنوع زیستی و تغییر اقلیم

ساعت انتشار: کد مطلب: ۵۰۰۴۲زمان مطالعه: ۱۲ دقیقه
اندازه متن
اشتراک
جلسه شورای عالی انقلاب فرهنگی
مسعود پزشکیان و عبدالحسین خسروپناه در جلسه شورای عالی انقلاب فرهنگی، آبان 1405، تهران.

در شرایط کنونی که جمهوری اسلامی ایران، از یک‌سو تحت فشار تحریم‌ها از دسترسی به بسیاری از منابع مالی خود، حمایت‌های مالی و غیرمالی بین‌المللی و حتی فناوری های موردنیاز محروم مانده و از سوی دیگر، در پی جنگ‌های اخیر متحمل آسیب‌های فراوانی شده است، حضور در اجلاس‌های تنوع زیستی و تغییر اقلیم صرفاً موضوعی دیپلماتیک یا زیست‌محیطی به شمار نمی‌آید؛ بلکه رویکردی برای صیانت از منافع ملی، کاهش آسیب‌پذیری کشور، جبران محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها، اعلام تداوم پایبندی به تعهدات ملی و بین‌المللی در مجامع جهانی، با وجود محدودیت‌ها، و تلاش برای تسهیل دسترسی به منابع و ظرفیت‌های فنی، علمی و فناورانه بین‌المللی، با هدف ارتقای حفاظت و احیای سرمایه‌های طبیعی کشور است.

در شرایطی که جهان می‌کوشد با کاهش تهدیدهای پیش‌روی تنوع زیستی و جلب حداکثری حمایت‌های مالی و غیرمالی بین‌المللی، تعهدات خود را در چارچوب کنوانسیون تنوع زیستی، چارچوب جهانی تنوع زیستی کونمینگ ـ مونترال و نیز کنوانسیون تغییر اقلیم، به بهترین نحو و در بازه‌های زمانی تعیین‌شده عملیاتی سازد، کشور ما در نتیجه تجاوزها و منازعات خصمانه تحمیل‌شده از سوی دشمنان، نه‌تنها با آسیب‌دیدن تنوع زیستی و بروز آتش‌سوزی‌ها و آلودگی‌های گسترده مواجه شده، بلکه پیامدهای این رخدادها، در تعامل با آثار تغییر اقلیم، به تشدید خسارات انجامیده است. افزون بر این، تلاش‌های چندین‌ساله برای حفاظت از تنوع زیستی و زیرساخت‌هایی که با صرف زمان و هزینه فراوان در این مسیر ایجاد شده‌اند نیز هدف تجاوز قرار گرفته و آسیب دیده‌اند.  لذا اطلاع رسانی موثر از وقایع رخ داده در این سرزمین امری ضروری است.

به بیان دیگر، شرایط کنونی ایران ضرورت حضور مؤثر در این اجلاس‌ها  به ویژه در سطح عالی و با شرکت بالاترین مقام اجرایی کشور را از چند جهت دوچندان می‌کند:

۱. تحریم‌های خصمانه و یک‌جانبه، شرایط اقتصادی کشور را با اختلال مواجه کرده و موجب تأخیر در سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های توسعه‌ای و حفاظتی شده‌اند. این تحریم‌ها محدودیت‌های جدی در دسترسی به منابع مالی بین‌المللی، سرمایه‌گذاری خارجی، فناوری‌های نوین و همکاری‌های علمی و فنی ایجاد کرده‌اند؛ محدودیت‌هایی که به کاهش دامنه اقدامات حفاظتی و در نتیجه، آسیب‌پذیری بیشتر تنوع زیستی و معیشت جوامع محلی وابسته به آن منجر می‌شوند. این مهم با عنایت به ارزش های جهانی تنوع زیستی و تاثیرات آن در سطح جهان می تواند توجه مجامع بین المللی مرتبط با محیط زیست را در خصوص پیامدهای تحریم های ظالمانه آگاه سازد.

۲. جنگ و پیامدهای ناشی از آن، افزون بر خسارات انسانی و اقتصادی، آسیب‌پذیری زیرساخت‌های حفاظتی و اکوسیستم‌های طبیعی کشور را افزایش داده و زمینه آلودگی آب، هوا و خاک را فراهم کرده است. آسیب به تنوع زیستی، به‌منزله آسیب به زیرساخت های طبیعی، منابع آب، کشاورزی، صنایع و همچنین معیشت جوامع محلی وابسته به آن است؛ امری که می‌تواند به تشدید فقر در این جوامع بیانجامد و فقر نیز با افزایش فشار بر تنوع زیستی و منابع طبیعی، چرخه‌ای از آسیب‌های فزاینده ایجاد کند. با توجه به گستردگی، آثار بلندمدت و گاه فرامرزی پیامدهای جنگ، ضرورت ارزیابی دقیق، جلوگیری از گسترش خسارات، احیا و بازسازی آسیب‌های محیط‌زیستی و اطلاع رسانی و آگاهی سازی در سطح جهانی بیش از پیش اهمیت می‌یابد.

۳. برقراری صلح و حفاظت از محیط زیست، دو ضرورت به‌هم‌پیوسته و بنیادین‌هستند. صلح‌طلبی با محیط زیست و حرکت در مسیر زندگی در هماهنگی با طبیعت، از الزامات تحقق چشم‌انداز سال ۲۰۵۰ چارچوب جهانی تنوع زیستی به شمار می‌رود. فضای چنین اجلاس هایی فرصت مناسبی را برای تغییر نگاه جهانی به مقوله جنگ و اثرات آن فراهم می آورد.

حضور بالاترین مقام اجرایی کشور در چنین رویدادی، نه تنها توجه جامعه جهانی و رسانه ها را به این موضوعات دوچندان می سازد، بلکه تلاش دشمنان را نیز برای القای عدم توجه جمهوری اسلامی ایران به مسائل محیط زیستی را نقش بر آب می کند.

4. با توجه به تعهدات بین‌المللی موجود، ضروری است جامعه جهانی از شرایط و محدودیت‌های اجرایی کشور آگاهی یافته و مقصران واقعی عدم تحقق اهداف برای جامعه جهانی آشکار گردد.

اهمیت راهبردی اجلاس‌های تنوع زیستی و تغییر اقلیم برای جمهوری اسلامی ایران

اجلاس کشورهای متعاهد به کنوانسیون‌ها (COP)، مهم‌ترین ساختار تصمیم‌گیری و اثرگذاری در چارچوب این کنوانسیون‌هاست. حضور فعال، هوشمندانه و مؤثر در این اجلاس‌ها به معنای ایفای نقش در تصمیم‌گیری‌های جهانی است و می‌تواند از تصویب تصمیم‌هایی که منافع کشور را به خطر می‌اندازند جلوگیری کند یا زمینه تصویب تصمیم‌هایی را فراهم آورد که در راستای منافع ملی باشد؛ به بیان دیگر، چنین حضوری کشور را از پذیرش تعهدات نامتناسب و ناموجه مصون داشته و زمینه بروز توانمندی های خاص کشور در عرصه بین المللی فراهم می آورد.

الف) هفدهمین اجلاس کنوانسیون تنوع زیستی 17)CBD COP)

این اجلاس، با توجه به بررسی نخستین ارزیابی جهانی از پیشرفت جمعی کشورها در اجرای چارچوب جهانی تنوع زیستی کونمینگ ـ مونترال، از اهمیت بسیار زیادی برخوردار بود. نتایج این ارزیابی نشان داد که جهان برای تحقق اهداف تنوع زیستی تا سال ۲۰۳۰ همچنان با فاصله‌ای قابل‌توجه میان تعهدات و اقدامات اجرایی روبه‌روست. تأمین منابع مالی کافی، شفاف، عادلانه، پایدار، به‌موقع و قابل‌دسترس برای کشورهای درحال‌توسعه، یکی از ابزارهای اصلی اجرای مؤثر و به‌هنگام تعهدات است و همچنان از چالش‌های اساسی این حوزه به شمار می‌رود.

اهمیت این اجلاس برای ایران باید فراتر از موضوع حفاظت از گونه‌ها و زیستگاه‌ها ارزیابی شود.

ایران از تنوع زیستی ارزشمند و اکوسیستم‌های منحصربه‌فردی برخوردار است که حفاظت از آن‌ها مستلزم سرمایه‌گذاری مستمر، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، استقرار نظام پایش مؤثر، انجام پژوهش‌های علمی و توسعه همکاری‌های بین‌المللی است.

در شرایطی که تحریم‌ها دسترسی کشور به بخش قابل‌توجهی از منابع مالی، تجهیزات تخصصی، فناوری‌های پایش و ظرفیت‌های همکاری بین‌المللی را محدود کرده‌اند، کنوانسیون تنوع زیستی یکی از مهم‌ترین بسترهای موجود برای پیگیری ایران به منظور برخورداری از منابع بین‌المللی و استیفای حقوق محسوب می‌شود.

این موضوع با توجه به تعهدات مندرج در چارچوب جهانی تنوع زیستی کونمینگ ـ مونترال، اهمیت بیشتری می‌یابد.

برای نمونه، هدف عملیاتی ۱۹ این چارچوب بر افزایش منابع مالی حفاظت از تنوع زیستی و دسترسی مؤثر، به‌موقع و آسان به آن‌ها تأکید دارد. همچنین هدف کلان D بر دسترسی عادلانه همه اعضا، به‌ویژه کشورهای درحال‌توسعه، به منابع مالی، ظرفیت‌سازی، همکاری‌های علمی و انتقال فناوری تأکید می‌کند.

از جمله منافع ایران در این اجلاس می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

مطالبه تسهیل دسترسی همه کشورها به منابع مالی بین‌المللی حفاظت از تنوع زیستی، از طریق صندوق جهانی محیط زیست و سایر سازوکارهای مالی، به‌صورت شفاف، عادلانه، به‌موقع و بدون تبعیض و فارغ از ملاحظات سیاسی ناشی از تحریم‌های یک‌جانبه.

طرح آثار تحریم‌های یک‌جانبه بر اجرای تعهدات کنوانسیون و تحقق اهداف جهانی تنوع زیستی؛

جلب حمایت بین‌المللی برای ارزیابی، پایش، احیا و بازسازی اکوسیستم‌های آسیب‌دیده در اثر جنگ.

مطالبه تسهیل دسترسی به فناوری‌های نوین در زمینه پایش ماهواره‌ای، حفاظت از گونه‌های در معرض خطر، مدیریت مناطق حفاظت‌شده و احیای زیستگاه‌ها.

فراهم‌سازی زمینه توسعه همکاری‌های علمی و فنی برای حفاظت از گونه‌های ارزشمند و در معرض انقراض کشور.

فراهم‌سازی زمینه بهره‌مندی از ظرفیت‌های بین‌المللی برای حفاظت از اکوسیستم‌های متنوع کشور.

نکته مهم آن است که ایران با حضور فعال، ارائه سخنرانی و انجام مذاکرات در سطح ریاست جمهوری، عالی و کارشناسی در این اجلاس نشان داد که صرفاً کشوری برخوردار از تنوع زیستی ارزشمند نیست، بلکه کشوری متعاهد و پایبند به کنوانسیون است که با وجود محدودیت‌های اقتصادی، تحریم‌ها و پیامدهای جنگ، برای حفاظت از سرمایه‌های طبیعی خود می جنگد و حداکثر توان خود را برای ایفای تعهدات در مهلت‌های تعیین‌شده به کار می‌گیرد. تشریح اقدامات مؤثر کشور در حیطه تنوع زیستی در سطح  ملی و منطقه ای با وجود جنگ و تحریم های ظالمانه، علاوه بر معرفی ظرفیت های تاب آوری کشور، ارائه مناسبی از میزان مسئولیت پذیری کشوری است که در آموزه های دینی و باورهای دیرپای ملی و فرهنگی خود احترام به طبیعت را به بهترین وجه ممکن ارج نهاده است. بی‌تردید، در این مسیر ایران به همکاری بین‌المللی نیازمند است و مطالبات خود را نیز در همین چارچوب در اجلاس مطرح می‌کند.

ب) سی و یکمین اجلاس کنوانسیون تغییر اقلیم (UNFCCC COP31)

اهمیت این اجلاس برای ایران، از منظر اقتصادی و توسعه‌ای نیز بسیار چشمگیر است.

ایران با مجموعه‌ای از چالش‌های اقلیمی، از جمله افزایش دما، کاهش منابع آب، خشکسالی، بیابان‌زایی، فرونشست زمین، افزایش مخاطرات طبیعی و آسیب‌پذیری بخش‌های کشاورزی و انرژی، مواجه است.

در عین حال، تحریم‌ها امکان دسترسی کشور به منابع خود، سرمایه‌گذاری خارجی، فناوری‌های کم‌کربن، تجهیزات پیشرفته، منابع مالی اقلیمی و همکاری‌های بین‌المللی را محدود کرده‌اند.

در چنین شرایطی، حضور در این اجلاس صرفاً به معنای مشارکت در مذاکرات مربوط به کاهش انتشار نیست، بلکه فرصتی برای پیگیری حقوق کشور در زمینه انتقال فناوری، ظرفیت‌سازی، جبران خسارات و افزایش تاب‌آوری ملی به شمار می‌رود.


گزارش‌های رسمی مذاکرات اقلیمی نیز تداوم موانع ساختاری، پیچیدگی فرایندهای دسترسی به منابع مالی، هزینه‌های بالای تأمین مالی و محدودیت ظرفیت نهادی کشورهای درحال‌توسعه را تأیید می‌کنند.

مهم‌ترین منافع ایران در این اجلاس عبارت‌اند از:

ارائه گزارش پیشرفت‌ها و اقدامات کشور با وجود محدودیت‌های موجود.

طرح آثار تحریم‌ها بر انتقال فناوری‌های اقلیمی، ظرفیت‌سازی و اجرای برنامه‌های ملی؛ پیگیری حمایت‌های بین‌المللی برای انتقال فناوری، ظرفیت‌سازی، ارزیابی و جبران خسارات و زیان‌های اقلیمی و محیط‌زیستی.

مطالبه حمایت‌های مالی و فنی برای مدیریت بحران آب و خشکسالی و پیگیری امکان بهره‌مندی از صندوق اقلیم سبز و سایر سازوکارهای مالی.

توسعه همکاری‌ها در زمینه فناوری‌های انرژی پاک، مدیریت مصرف انرژی و کاهش انتشار، و تأکید بر ضرورت حمایت مالی کشورهای توسعه‌یافته از کشورهای درحال‌توسعه.

حضور رئیس‌جمهور محترم در چنین شرایطی به ویژه از این منظر حائز اهمیت است که حضور ایشان در اجلاس سران تنوع زیستی در هفدهمین اجلاس کشورهای متعاهد به کنوانسیون تنوع زیستی(COP17)، نخستین حضور رئیس جمهور جمهوری اسلامی ایران در این سطح از اجلاس های این کنوانسیون به شمار می آید. این حضور در کنار مشارکت در اجلاس تغییر اقلیم، واجد اهمیت راهبردی بوده و خود بیانگر موفقیت ایران در جریان سازی تنوع زیستی و ارتقای جایگاه تنوع زیستی، محیط زیست و دیپلماسی محیط زیستی در عالی ترین سطوح تصمیم گیری است. 

حضور رئیس جمهور به دلایل زیر از اهمیت بالایی برخوردار است:

۱) تحریم‌های یک‌جانبه صرفاً محدودیت‌های تجاری و اقتصادی ایجاد نکرده‌اند، بلکه در عمل، دسترسی ایران به بخشی از ظرفیت‌های جهانی در حوزه محیط زیست را نیز دشوار ساخته‌اند.

این محدودیت‌ها در حوزه‌های زیر قابل مشاهده‌اند:

انتقال فناوری‌های پیشرفته مرتبط با حفاظت از تنوع زیستی و اقدامات اقلیمی؛ محدودیت همکاری با شرکت‌ها و مؤسسات بین‌المللی؛ مشکلات نقل‌وانتقال منابع مالی و انجام تراکنش‌های بین‌المللی؛ کاهش امکان جذب سرمایه‌گذاری خارجی؛ محدودیت دسترسی به تجهیزات پایش و ارزیابی محیط زیست؛ و دشواری مشارکت در پروژه‌های مشترک علمی و تحقیقاتی.

حضور رئیس‌جمهور محترم در چنین شرایطی، علاوه بر آنکه اهمیت موضوع را در عالی‌ترین سطوح حاکمیتی کشور به جامعه جهانی نشان می‌دهد و می‌تواند به آموزش، آگاهی‌بخشی و جریان‌سازی در سطح ملی کمک کند، زمینه تقویت دیپلماسی عمومی با محیط زیست را نیز فراهم می‌آورد، به‌گونه‌ای که یک مطالبه تخصصی را به مطالبه‌ای سیاسی و عمومی در عرصه بین‌المللی تبدیل می نماید.

در واقع، طرح موضوع تحریم‌ها صرفاً در مذاکرات کارشناسی نمی‌تواند به اندازه کافی اثرگذار باشد. طرح این مسائل از سوی کشورها در عالی‌ترین سطوح، به‌عنوان یکی از موانع جدی تحقق اهداف جهانی محیط زیست، موجب جلب توجه بیشتر جامعه بین‌المللی به این موضوع خواهد شد.

از سوی دیگر ملاقات های دوجانبه و چندجانبه با همتایان از دیگر کشورها، فرصتی مغتنم برای طرح موضوعات مختلف از جمله همکاری های سیاسی و اقتصادی از طرف رئیس جمهور است. فرصتی که فراهم کردن آن در شرایط عادی به چندین هفته کار و پیگیری احتیاج دارد.

۲) جنگ، افزون بر خسارات انسانی، اقتصادی و زیرساختی، پیامدهای گسترده‌ای به همراه داشته است که ممکن است آثار آن برای مدت‌های طولانی در طبیعت و محیط زیست باقی بماند.

این آثار عبارت‌اند از:

آلودگی و انتشار آلاینده‌ها در هوا، آب و خاک؛ آسیب به زیستگاه‌های طبیعی و اکوسیستم‌های خشکی؛ تهدید منابع آب و زیرساخت‌های تأمین آب؛ آسیب به اکوسیستم‌های ساحلی و دریایی؛ تخریب پوشش گیاهی و زیستگاه‌های حیات وحش؛ و موارد متعدد دیگر.

اگرچه پیامدهای زیست‌محیطی حملات نظامی اخیر، از مجاری مختلف در مکاتبات رسمی کشور با سازمان ملل متحد و دبیرخانه کنوانسیون‌های مرتبط، از جمله دبیرخانه کنوانسیون تنوع زیستی، مطرح شده و گزارش‌های سازمان ملل متحد و منابع علمی بین‌المللی نیز به ابعاد زیست‌محیطی درگیری‌ها اشاره کرده‌اند، حضور رئیس‌جمهور نشان‌دهنده اهمیتی است که کشور در عالی‌ترین سطح برای این موضوع و یافتن راهکارهای حل مشکلات و رفع پیامدهای آن قائل است. این حضور همچنین فرصت مناسبی برای طرح مطالبات کشور در عالی‌ترین سطح فراهم می‌آورد؛ فرصتی که بی‌تردید از بازتاب رسانه‌ای و اثرگذاری بیشتری برخوردار خواهد بود. از جمله این مطالبات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

خسارات محیط‌زیستی ناشی از جنگ نباید در حاشیه خسارات انسانی و اقتصادی قرار گیرد. تخریب محیط زیست می‌تواند برای دهه‌ها بر سلامت مردم، امنیت آب و غذا، معیشت جوامع محلی و ظرفیت‌های توسعه کشور اثر بگذارد. ازاین‌رو، ضروری است حمایت‌ها و همکاری‌های بین‌المللی در زمینه‌های زیر با کشور صورت گیرد:


ارزیابی علمی و مستقل خسارات محیط‌زیستی ناشی از جنگ؛ پایش بلندمدت آلودگی‌ها و آثار آن‌ها بر اکوسیستم‌ها؛ تأمین منابع مالی و فناوری برای پاک‌سازی و احیای مناطق آسیب‌دیده؛ همکاری‌های تخصصی برای بازسازی زیستگاه‌ها و زیرساخت‌های حفاظت از تنوع زیستی؛ و توجه به آثار محیط‌زیستی جنگ در سازوکارهای بین‌المللی مرتبط.

بنابراین، حضور رئیس‌جمهور در اجلاس‌های مذکور فرصتی ارزشمند برای ارتقای سطح دیپلماسی محیط‌زیستی جمهوری اسلامی ایران و طرح قاطعانه و مستقیم مطالبات ملی را در بالاترین سطح سیاسی فراهم می‌آورد. از آنجا که برخی از موانع موجود در مسیر بهره‌مندی کشور از منابع مالی و فناوری‌های بین‌المللی، صرفاً ماهیت فنی ندارند و از مناسبات سیاسی و محدودیت‌های ساختاری در نظام همکاری‌های بین‌المللی تأثیر می‌پذیرند، پیگیری مؤثر آن‌ها مستلزم ورود و حمایت در عالی‌ترین سطح سیاسی است.

حضور رئیس‌جمهور همچنین می‌تواند زمینه‌ساز جلب حمایت سیاسی سایر کشورها برای تسهیل دسترسی ایران به فناوری‌های موردنیاز و منابع مالی بین‌المللی، طرح آثار تحریم‌های یک‌جانبه بر توان کشور در اجرای تعهدات زیست‌محیطی، تأکید بر ضرورت ارزیابی و جبران خسارات محیط‌زیستی ناشی از جنگ و توسعه همکاری‌های دوجانبه و منطقه‌ای در حوزه حفاظت از تنوع زیستی و افزایش تاب‌آوری اقلیمی باشد.

نکته مهم دیگر، پیوندهای متقابل میان تغییر اقلیم و تنوع زیستی و نیز تأکید جامعه بین‌المللی بر ضرورت هم‌افزایی میان سه کنوانسیون ریو است. در این چارچوب، پیوند صلح و محیط زیست و ترویج رویکرد صلح‌طلبی با محیط زیست نیز از مفاهیم مهمی است که می‌تواند در دیپلماسی محیط‌زیستی کشور بازتاب یابد. حضور هم‌زمان و هدفمند رئیس‌جمهور محترم در هر دو اجلاس بین‌المللی تنوع زیستی و تغییر اقلیم، رویکرد جمهوری اسلامی ایران را در زمینه هم‌افزایی میان موضوعات محیط‌زیستی، به‌ویژه تنوع زیستی و تغییر اقلیم، و به‌عبارت دیگر، رویکرد منسجم ملی در این حوزه را به نمایش می‌گذارد؛ رویکردی که در آن حفاظت از تنوع زیستی، مقابله با تغییر اقلیم، امنیت آب و غذا، احیای اکوسیستم‌های آسیب‌دیده، تاب‌آوری طبیعت و جامعه و دستیابی به توسعه پایدار، در پیوند با منافع و امنیت ملی کشور مورد توجه قرار می‌گیرد.

بنابراین، حضور رئیس‌جمهور در این اجلاس‌ها می‌تواند به پیگیری منافع ملی، کاهش آثار محدودیت‌های بین‌المللی، جلب حمایت‌های علمی و فنی، افزایش تاب‌آوری و تقویت ظرفیت‌های کشور برای مواجهه با بحران‌های محیط‌زیستی و اقلیمی بیانجامد.


مطالب مرتبط

مسعود پزشکیانرئیس جمهوری اسلامی ایران